خرده یادداشت هایی از شهرمان بجنورد

هرسال که می گذرد، گاه نیم نگاهی به گذشتن آن می کنیم که چه کردیم و چگونه شدیم. هرچند که

 این چگونه شدن را مطبوعات و هفته نامه ها به بررسی آن می پردازند. اما گاه، به دلیل مورد قضاوت

 گرفتن برخی نوشتن ها سعی می شود کمتر بدان ها پرداخته شود.

تابستان 90، مصادف بود با تعطیلی چند ماهه ی یکی از جایگاه های سوخت درمنطقه ی نیروگاه که

 مشکلات بی شماری را برای تهیه ی بنزین ایجاد کرد هرچند هیچ اداره و مسئولی پاسخگوی این همه

 تعطیلی نشد که چند روز مانده به پایان سال تا 29 اسفند هم جایگاهی دیگر برای تعمیرات تعطیل شد!

 که صف تهیه ی بنزین در محل شرکت نفت، عملا راه رفت و آمد بر دیگر اتومبیل هارا بسته بود.  

بهمن سال گذشته مصادف بود با از دست دادن اثری فرهنگی به نام حمام سراب با سابقه ای 140 ساله

 که برای تخریب آن عمرش را به کمتر از80 سال رساندندو دوستان فرهنگی مان درشهرداری توانستند در

 مدت کمتراز دو ماه، هیچ نشانی از گرمابه را برجای نگذارند و اینک به محوطه ای برای توقف اتومبیل ها

 تبدیل شده است. واین درحالی ست که کاروان سرای سردار که از آخرین اثر بازمانده ی دوران قاجاریه

 است، به تلی از خاک تبدیل می شود و در حال فرو ریختن است.

و درآخرین روزهای اسفند، هم چون سال های پیشین، حرکت شتابان گروه رنگ آمیزان برای خط کشی

 درامتداد خیابان امام خمینی از ورودی شهر تا بولوار خرمشهر از همه چشم گیرتر بود. رنگ هایی که

 یک ماهه نشده جان باختند و همه ی این ها را به حساب میهمانی می گذاریم که از شهرمان می

 گذرند! چرا که این شتابزدگی را باید به حساب غافلگیر شدنمان از ورود نوروز باید گذاشت. زیرا بارش

 تنها برف کمی سنگین زمستان  90، همه ی متولیان برف روبی را متحیر کرده بود!

یکی دونماد تازه هم درمیدان ها گذاشته شد اما هیچ یک از مسئولین فرهنگی شهر، چاله ها و دریچه

 های معیوب فاضلاب رسمیت یافته را در محلات و کوچه های خاک خورده ی قدیمی و سنت زده و پررفت

 وآمد همچون حنایی و یادگار را ندیدندو خیابان زایشگاه که چاله هایش، چونان لالایی برای کودکانی

 ست که در راه به دنیا آمدن از روی آن ها می گذرند تا بدانند که " جهان جای تن آسایی نیست!

 ورودی روستای ملکش را هم فراموش نکنیم که از سال گذشته به وسطه ی احداث پل روگذردرچهارراه 

خوشی، نام جاده ی تهران را به خود گرفته است و روزانه هزاران اتومبیل سواری و کامیون از آن معبرکم 

عرض می گذرند و با عابرانی مبهوت ازاین همه بی نظمی و آشفتگی در عبور و مرور.

آخرین روزهای منتهی به نوروز، اتفاق به گچ کشیدن سنگ نبشته ی قدیمی در بش قارداش

  را شاهد  بودیم که دل بسیاری از دوستداران فرهنگ و ادب این سرزمین کهن را به درد آورد. تنها 4 نفر

 از 7 نفر از شورایی ها نرم نرمک به مخالفت پرداختند  و 4 روز بعد سپیدی غبار از رخسار گفتار نیک

 برچیده شد. اما تنها یک سوال هم چنان بی پاسخ ماند که خواندن سخن زرتشت پیامبرچه آسیبی به

 بازدیدکنندگان بش قارداش رسانده است که اینک فرد یا افرادی تصمیم به حذف آن گرفته اند؟

 ازیاد نبریم که سرویس های بهداشتی تازه تاسیس بش قارداش که چند ماهی بود به دلیل ترکیدگی

 یک لوله تعطیل بود، پیش از سال نو افتتاح شد.

یکی دوروز مانده به نوروز ، پس ازسال ها، آرامگاه سردار مفخم(1)به هزینه ی شخصی دکتر امان الله

 شادلو، مورد مرمت چندین باره قرار گرفت و بر روی مشتاقان کنجکاو این مقبره باز شد و روزانه هزاران

 نفر توانستند از سنگ مزار و عکس های قدیمی موجود درآن بازدید کرده درحالی که جای یک دفترچه

 برای نوشتن نظرات  هم میهمانمان خالی بود. سیاه چادری هم بر پا داشته بودند که ابتدا کنار

 مقبره بود و دیگرروزی به روی ایوان نشست که بی هیچ توضیح و راهنمایی، فقط نانی محلی می پختند

 و کاسه ای آش فروخته می شدکه هیچ اثری از یک کار فرهنگی با نام سازمان میراث فرهنگی درآن جا

 مشاهده نمی شد. از جمله اقدامات انجام شده در بش قارداش، کاشتن تعدادی نهال در روز درختکاری

 بود که پیشتر و در طی سال 91 بین 5 تا 6 درخت کهن سال در جاده ی منتهی به رودخانه را به دلیل

 کهنه و پوسیده شدن از بیخ بریدند.

با ورود سال نو و رسیدن میهمانانی که هزاران کیلومتر راه را برای دیدن بجنورد طی طریق کرده بودند، به

 موزه مردم شناسی شهرمان رفتیم که درلحظه ی تهیه ی بلیت برای ورود به موزه ، با برخورد ناپسند

 مامور یگان حفاظت از میراث فرهنگی مواجه شدیم که درکمال عصبانیت و بی حوصلگی، با بی سیمی

 که در دستش بود، بخشنامه ی ورودی به موزه هارا نشانمان داد. جالب این که برای بلیت 20000ریالی ،

 از تعرفه های 2000 و 3000 ریالی گذشته استفاده می کردند که سال های گذشته چاپ شده بود و

 بروشور و دفترچه هایی رابه میهمانان نوروزی شهرمان هدیدکردندکه به مدد سختگیری های مسئولین

 فرهنگی، از اشتباهات تایپی و غلط نگارشی هم بی بهره نبودند! موقعیت اشیاء موجود درموزه هم،

 همچون اقوام چندان تغییری نکرده بود و هم چنان جای معرفی یکی از قومیت ها که میزبان دیرینه ی این

 دیار بوده را غبار فراموشی گرفته است. قومی غریب در سرای هزاران ساله ی خود.

به دلیل احداث پل روگذر درچهارراه خوشی، مشکلاتی ترافیکی از تابستان گذشته ایجاد شده که

 درروزهای پایانی سال و نوروزبه اوج خود رسید. آن چنان که ورود روزانه چندین هزار خودروی سواری و

 اتوبوس از مسیر پلیس راه، رفت وآمد و دورزدن درانتهای نیروگاه را به شدت سخت کرده بود که کاش

 متولیان راهنمایی و رانندگی، با گماردن یک مامورو روشن کردن چراغ چشمک زن همیشه خاموش آن،

 یادی از نیروگاه هم می کردند که اهالی آن منطقه هم مانند دیگر شهروندان بجنوردی، عوارض زیستن

 در این شهر را می دهند! وبدتراین که نزدیک 8 سال است که از تقسیم استان می گذرد و هنوز تعدادی

 از چهارراه ها و تقاطع های به چراغ راهنمایی مجهز نشده اند وفراتر ازین معضل و کمبود، خاموش کردن

 چراغ های راهنمایی در تقاطع پرترددی همچون چهارراه باسکول است که هرشب ساعت 10 به مانند

 وظیفه ای انجام می شود که عبور ازآن در لحظات شلوغ، عموما همراه است با شنیدن انواع توهین از

 جانب رانندگانی که خود را برای عبوردراولویت می بینند. 

ازجمله ی جالب ترین اتفاقات رخ داده در شهرمان که  چند سالی ست تکرار می شود، تعطیلی کتابخانه

 ی اداره ی ارشاد است که تقریبا از نیمه ی دوم اسفندماه، مسئولین فرهنگی برای گرفتن انواع آمارهای

 تکراری و شاید غیرلازم، ازدادن کتاب به خوانندگان خودداری کرده و فقط کتاب های امانت داده شده را

 پس می گیرند. سوال این جاست که تکلیف افراد علاقمند به کتابخوانی در طی 15 روز تعطیلی عید

 نوروز چیست و با ندادن کتاب، کدام معضل فرهنگی را درمان کرده ایم؟

ازکابل برگردان اداره ی مخابرات که بدون رضایت شهروندان اقدام به تعویض شماره تلفن های ثابت

 درکوچه ی شترخانه و محله های اطراف آن کرد بگذریم، جا دارد که به تحولات چشمگیری همچون نصب

 چراغ راهنمایی در خیابان چمران ( بش قارداش) و کوچه ی حنایی اشاره کرده و بانک هایی که اسفند

 ماه، همشهریان بجنوردی را برای دادن اسکناس های نو و تانخورده، سرگردان کرده بودند که برخی

 مجبور شدند دست به دامان دوستان وآشنایان برای تهیه ی آن بشوند!

سال 91 را با همه ی فرازو فرودهایش پشت سر گذاشتیم. سالی بدون داشتن سینمایی رسمی و

 ترافیکی آشفته که برداشتن تابلوهای توقف ممنوع و تعطیلی پارکینگ های رایگان حاشیه ی شرقی

 میدان کارگرو میرزا کوچک خان و آزاد شدن پارک اتومبیل در طرفین بیشتر خیابان ها از طریق فروش کارت

 پارک هم کمکی به حل معضل هزارتوی ترافیک شهرمان نکرد. 

همایش پیاده روی به شرط پیاده برگشتن!

اولین برنامه ی پیاده روی ورزش استان خراسان شمالی، با عنوان همایش بزرگ پیاده روی که از طریق شبکه سوم سیما با پخش مستقیم همراه بود، روز جمعه ششم اردیبهشت برگزار شد درحالی که درهمان ساعات،

بینندگان بجنوردی، برنامه ای ازاستان اصفهان را از شبکه ی محلی خراسان شمالی تماشا می کردند. و بنا به

 گزارش خبرساعت 10 صدای خراسان شمالی روز شنبه، جمعیتی در حدود135 هزار نفر شرکت کرده بودند. در

 باب ورزش های همگانی و پیاده روی به اندازه ی کافی سخن ها رفته و مزایای آن بر کسی پوشیده نیست و

 تلاش ادارات و سازمان هایی که مسئولیت اجرا را به عده گرفتند، قطعاً قابل تقدیر است. اما یکی دو سوال

 در ذهن برخی از شهروندان باعث نگارش این سیاه مشق شدکه اساساً جوایزی با عنوان اتومبیل پراید و پژو 405

 چه مناسبتی با ورزش پیاده روی دارند؟ درحالی که شاید با مبالغ هزینه شده برای این دو جایزه بزرگ، می شد

 صدها دوچرخه خریداری کرد و تعداد برندگان هم به همان نسبت بالاتر می رفت و می توانستیم زیباترین صحنه

 های ورزشی را هنگام رکاب زدن برندگان در بازگشت از بوستان بش قارداش را به چشم ببینیم.(ضمن این که

 ظاهراً هزینه ی خرید سیستم به ارزش 12 میلیون تومان برای ثبت نام شهروندان را هم به این مجموعه باید

 اضافه کرد). دوم این که مسئولین برگزار کننده فقط به دادن آخرین آمار بسنده کرده و در کمتر جایی به مناسبت

 سرگردانی این جمعیت در بش قارداش برای برگشتن به بجنورد، عذر خواهی که بعید است، اما کمترین توضیحی

 هم داده نشد که با 65 اتوبوس که در هرنوبت فقط 4500 نفر را می توانستند به مقصد برسانند، بقیه ی افراد

 شرکت کننده چگونه باید خود را به بجنورد می رساندند؟ که اگر در خوشبینانه ترین حالت که رفت و برگشت

 کاروان اتوبوس ها کمتر از 30 دقیقه باشد، باز هم آخرین گروه مانده در بش قارداش باید 6 ساعت منتظر می

 ماندند. درحالی که مجریان برنامه همایش بزرگ پیاده روی، از ساعت پایانی ثبت نام روز پنج شنبه و دریافت

 آخرین تعداد شرکت کننده، به خوبی می دانستند که با  65 اتوبوس هرگز نمی توان این جمعیت را به شهر

 بازگرداند. حتی اگر بخش عمده ای، داوطلبانه پیاده بر می گشتند که اکثریت و از روی اجبار، تن به بازگشتی

 از همان مسیر و برخی هم از راه کهنه و حاشیه ی رودخانه، خود را به شهر رساندند. که البته  نبود آنتن برای

 تماس افراد شرکت کننده با خانواده های خود را هم به این کاستی ها باید اضافه نمود.

کاش برگزارکنندگان همایش، به این موضوع هم کمی می اندیشیدند که در فرصت مانده تا صبح، می شود از

 پایانه ی مسافربری بجنورد و شهرستان های شیروان و اسفراین هم تعدادی اتوبوس را به کمک گرفت تا شرکت

 کنندگان دراین پیاده روی بزرگ، با خاطری خوش به انتظار آینده و نوبت دوم برگزاری این همایش بنشینند تا همای

 سعادت پژو 405 و پراید چندین میلیونی بر سر آنان هم بنشیند.

سوم این که، سهم مسافرین اسفراین بجنورد که دراین جاده درحال رفت و آمد بودند چه بود و ساعاتی را که

 معطل و منتظرباز شدن راه بودند را به حساب چه کسانی باید نوشت؟

به یاد دوستان

پیش از نوشتن این سیاه مشق، کلامی دل انگیز از شاعرشوریدگی وعاشقی ها،  هوشنگ ابتهاج (ه.الف سایه)

 به ذهنم رسید.

"  ارغوان، این چه رازی ست که هربار بهار، با عزای دل ما می آید؟ "

این که چسان، دوستانی جان را از کف دادیم و در طلیعه ی اولین صبح نوروزی، رفیقی از سال های دوررا به خاک

 نهادیم و با چشمی تر، لحظه ی ورود سال نو، بر مزار دوستی بودیم که چهل سال همراهی مان کرد و در اولین

 روز زمستان به ناگه تنهایمان گذاشت. آن سان که" يك دم درين ظلام درخشيد و جست ورفت " گاه می اندیشم

 که چگونه می توان یاد دوستان نیک و مردان مرد همه ی این سال های گذشته را گرامی داشت؟

چه شب های بی شماری را که در کوهستان و دشت های وسیع دامنه ی سبلان و ارتفاعات علم کوه و بینالود و

 قورخود و آلاداغ و سالوک دوست داشتنی، با شمارش ستارگان به صبح نرساندیم 

تلخکامی شنیدن خبرهایی دراولین روزنوروز، شیرینی عید رابه کام برخی تلخ کرد. اما گردش روزگار است و یاد

 یارانی که که دیگر با ما نیستند و هزاران خاطره ی خوش را از خود به یادگار گذاشتند . یادشان گرامی .

سیزده بدر

با گذراندن روزهایی از سال نو، سیزدهمین روزآن نقطه ی عطفی ست که بیش از سه دهه است برسر نام بردن ازین روز در قالب های رسمی، بحث هایی شده و می شود.سیزده بدرکه شاید تنها در ایران درطول چند سده اعتباریافته است، پایانی ست برای دیدو بازدیدها و حضور در دل طبیعت که با سپردن سبزه ی نوروزی به ایزد بانوی آب ها، طلب سبزی و طراوت و بارش باران هایی پی در پی در فصل بهاران را می کردندتا در تابستانی پراز امید و شادمانی، به سوی مزارع و کشتزارهایشان برانند و محصولی باران خورده و ناب را درو کنند.

تا اوایل دهه ی چهل درشهرمان بجنورد، این روز را با برگزاری مراسمی خاص گرامی می داشتند. زن میان سال و سخت کوشی با نام خّرم که عموم شهروندان می شناختندش، انگیزه ای بود برای گردآوری جمعیت بی شماری از اهالی دروازه قبله و سبزه میدان و پای توپ و شاهنده آباد و دیگر محله های بجنورد به ایش دَرَخت ( سه درخت) و حوالی  شِئد قلی خان ( شطّ قلی خان) که از سپیده دم تا پس از غروب آفتاب بهاری، نوازندگان می نواختند و گروه گروه از مردم در کنارهم، به شادمانی و پای کوبی می پرداختند.

 روزگارانی که از هرکوی و برزن، درشکه ای درحال تاختن به سمت پای توپ بود تا دیگ غذایشان را بر سر اجاق هایی از کلوخ وسنگ باربگذارند و غریق موج شادمانه ای شوند که دخترکانی نوجوان، پنهان از دیده ها، سبزه ها را به امیدرفتن به خانه ی بخت، گره می زدند.

نوروز آمد

حلول سال نو، رستاخیز طبیعتی ست که ما را به خود می خواند.

همراهیتان با تولد دوباره ی زمین در آغازی دیگر از سال نو مبارک و روز هاتان پر از شادمانی باد.  

  

آخرین روزهای زمستان بجنورد

درهنگامه ی ورود بهار و همراه با گرم شدن دل زمین، بارش برفی ناگهانی، جامه ای سپیید را بر تن درختان برخاسته از خواب زمستانی پوشاند. برفی که شاید با رویش جوانه ها و سرزدن شکوفه ها، کمتر کسی به انتظارش نشسته بود.   

        

     

  

     

     

   

 

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

 1/ محله ی ما 
 2/ کوچه ی سیدی در همسایگی ما 
 3/ باغ سابق آقای عطاران و آخرین درختان بازمانده از آن 
 4/ چهار راه باسکول به سمت میدان کارگر
 5/ باغ آقای جزایری، از معدود باغ های باقی مانده در سطح شهر 

روز جهانی زبان مادری ( دوم اسفند ماه )

بی شک همه ی آموزه های دوران کودکی مان، مرهون تلاشی ست که مادران ما رنج ها را به جان خریدند و کمر همت برای تربیت ما بستند

آن هنگام که نوزادی در گهواره بی تابی می کرد و زبانی برای سخن گفتن نداشت، طنین حزن انگیز لالایی مادران، موسیقی دلارامی برای کودکی می شدکه با او برای خفتنش همراهی می کرد.

لالایی آرامش بخشی که مادر را با چشمانی خواب آلود تا سپیده دم بیدار نگاه می داشت تا تبی از جان کودکش رهانیده شود .

روزهایی که صدا بود نگاه و لبخند و تبسم شیرین مادرانه .

یاد همه ی مادرانی که دیگر با ما نیستند گرامی باد. 

بجنوردان 5 ساله شد.

سلام

تشکری صمیمانه برای همه ی دوستانی که از سر لطف، گاهی نیم نگاهی به این صفحه انداختند. وعزیزانی که چند خطی را در ذیل سیاه مشق هایم قلمی کردند. به باور خودم، بجنوردان برای نوشتن از بجنورد بوده و هست. اما دریغ که دیگر نوشته ها بی ارزش شده اند و کسی را یارای شنیدنشان نیست. شاید دیگر زمانه ی ازدل نوشتن ها هم به سرآمده باشد. اما حرمت دوستان عرصه ی ادب و فرهنگ شهرمان، هم چنان برایم مورد احترام است .سپاس برای همه ی همیاری های صمیمانه تان. 

به یاد حمام سراب

پیشینه ی تاریخی فرهنگی هر منطقه بر اساس یافته های کاوش گران و پژوهندگان ادبیات فولکلوریک باز خوانی و معنا می شود که فارغ از سابقه ی فرهنگی، عموما اولویت درمعرفی، از بناها آغاز شده و عوامل تاثیر گذار در رشد و پویایی همه ی رویدادها را به ترتیب معرفی می نمایند.

شهرمان بجنورد، فارغ از همه ی نشانی هایی که در کتب تاریخی از آن سخن به میان آورده اند، دارای سابقه‌ی کمی نیست و بیش از چند سده است که با نام های بزنجرد، بیژن یورد و بجنورد ادمه ی حیات می دهد. 

هویت فرهنگی این شهر را آثار به جا مانده از دهه های گذشته نشانگر می شود که از جمله ی این آثار که بر اثر سوء مدیریت ویران شده اند می توان به برج منظر، سردر املاک، عمارت خسرو خان، چهارطاق تیموری، یخچال هاو کاروان سرای سردار اشاره کرد که منبع آب هم از این خسارت بی بهره نماند و اینک نوبه ی گرمابه‌ی سراب است که با سابقه ای بیش از 140سال در حال تخریب و جایگزینی محل آن با نام پارکینگ عمومی شهرداری است. 

در نبود محل پارک و اوضاع وخیم ترافیک شهری، جای هیچ گفتگو و جدل نمانده است و همه آن را پذیرفته ایم. درحالی که مسئولین اداره ی میراث فرهنگی درقبال تخریب این اثر قدیمی، سکوت اختیار کرده اند.

چرا که شاید این حق شهروندان بجنوردی باشد تا دلیل ارائه ی مجور تغییر کاربری یک اثر چندین ساله را با محل پارکینگ بدانند. درحالی که اعضای شورای شهر و مدیران شهرداری دریک اقدام سود مندانه، پارک کردن در عموم خیابان ها را آزاد کرده و درآمدی برای این مجموعه ی خدماتی ایجاد کرده اند.

هرچند که شهرداری درهمان محدوده ی بافت قدیم از میدان کارگر تا میدان شهید و در ورودی کوچه ها، بازهم توانایی ایجاد پارکینگ را دارد واین احتمال هم وجود دارد که با سیستم پارک بان، شاید افتتاح پارکینگ های جدید هم از دستورکار خارج شود. 

حمام سراب، توسط فرد نیکوکاری به نام حاج رضا قوچانی درسال 1309هجری قمری برابر با 1250شمسی وقف شد و تا چندی پیش، پرشتاب و بی وقفه درتمام سال ها به ارائه‌ی خدمات به مشتریان خود می پرداخت که با بحث افزایش بهای انرژی و کم شدن ساعات کار روزانه، عملاً از دایره‌ی سود دهی خارج و به فروش گذاشته شد.

به نظر تنها اداره ی میراث فرهنگی است که می تواند برابر قوانین مطرح دراین باره حرف آخر را بزند. هرچند که با اطمینان می توان گفت که مشکل شهرما فقط نبود پارکینگ نیست. بلکه شیوه ی غیر صحیح مدیریتی است که بسیار کند و ضعیف عمل می نمایند.

چرا که معضل ترافیک خیابان ها و نبود پارکینگ، مختص به بجنورد نبوده. اما این مشکل در بسیاری از شهرها با اجرای روش های درست تا حدودی مرتفع شده است. زیرا انرژی ضابطین قانون، صرف جریمه ی نبستن کمربند درگره های ترافیکی با سرعت زیر 30 کیلومتر نمی شود!

حسینیه ی کمیسری

 

ردیف اول از پائین ( چپ به راست )

 اصغر رغیب، دکتر علی رغیب، حاج فرج الله دباغیان، حاج براتعلی عباسپور، آقای مسعودیان، پدر آقای مسعودیان (نشسته پشت آقای مسعودیان )، کربلایی حسینقلی فرداد، احمد فرزاد، علی اصغر نقی پوران ( نشسته پشت آقای فرزاد )

 

ردیف دوم از پائین ( چپ به راست)

( ... ) ( نشسته پشت آقای احمد اسماعیلی )، احمد اسماعیلی، حاج عباسقلی اسماعیلی،...، کربلایی یوسف فیروزیان، کربلایی حسینقلی شهابی، حاج آقامیر هاشمی نژاد، حاج حسن قرائی، محمد ابراهیم ناصری مقدم، براتعلی نقی پوران

 

ردیف سوم از پائین ( چپ به راست )

کربلایی درتومی، سید مرتضی، کربلایی اکبر صمدی، رضا اسماعیلی، حاج غلام رضا معمارزاده، محمود کاملیان، حاج عبدالحسین قرائی، عباس کاملیان، محمد ناصری مقدم، روئینی، عباسقلی فرزاد، علی اصغر ترابی نژاد

 

ردیف چهارم ( از چپ به راست )

احمد قرایی، محمد شرکت، الله قلی رغیب، حاج علی اکبر رحمانی، احمد فیروزیان ( ایستاده پشت علی اکبر رحمانی ) ، اسماعیل درخشان، بابا شرکت، حاج محمد دباغیان، اکبر سلخی، حاج رجبعلی ترابی نژاد ( ایستاده پشت آقای سلخی ) ، نصرالله صفاریان

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

 حسینیه کمیسری به سال 1285 توسط نیکوکاری به نام امان الله خان درکوچه تاتاری راه اندازی شد و سال ها بعد فردی به نام کمیسری مسئولیت آن جا را به عهده گرفتند.

با درگذشت ایشان، تولیت آن جا به یکی از اهالی کوچه سعدی به نام کربلایی سید جعفر هاشمی نژاد راد واگذار گردید که پس از وی تا سال 1368 توسط حاج آقامیر هاشمی نژاد و هیات امنا مدیریت شد.

ساختمان حسینیه در طول حیات خود، 3 بار مورد تجدید بنا قرار گرفت که این عکس درمحرم سال 1331  برداشته شده است و عموم افراد حاضر در عکس، از ساکنین کوچه های سعدی، تاتاری و فخران ( برق ) هستند.

 پس از درگذشت حاج آقامیر هاشمی نژاد، حسینیه کمیسری توسط هیات امنا اداره می شد تا این که در اواسط دهه ی هشتاد، تولیت این تکیه قدیمی از آنان سلب شد و از آن تاریخ به بعد دیگر رهگذران از کوچه تاتاری، صدای هم زدن حلیم و خروج بخار از روزنه های پنجره کوچک حلیم خانه را نشنیده و ندیدند.

- - - - - - -

نشریه شهروند شورای اسلامی شهر بجنورد - ۱۶ آذر ۹۱

پاییز بجنورد

بش قارداش

خونه ی معصوم خانوم

هنوز از تماشای خشت های کف کوچه ی بن بست که آدمی را به سال های دورتر می برد، چشم برنداشته بودی، مقابلت دری از جنس چوب با نقش و نگار در حاشیه ی چارچوب و کوبه ی آهنین مردانه و زنانه را بر روی لنگه ی در می دیدی که در گوشه ی سمت راست آن با زغال و به خطی خوش نوشته بودند " خونه ی معصوم خانوم".

با گذشتن از هشتی کاهگلی، چشم انداز حیاط با حوضی پهن و بزرگ را می دیدی که وسط ساختمان آرمیده بود و چشم را نوازش می داد. درکنار شیر آب، دختر یا پسری جوان مشغول شستن ظرف های خود بودند. اتاق ها از سمت راست حیاط، با پنجره های رنگ رو رفته و پرده هایی به رنگ سفید ، دست به دست هم ایستاده بودند و با نگاهی به سمت آفتاب. نزدیک به 8 اتاق کوچک و بزرگ، پذیرای دختران و پسران نوجوانی بود که به عشق و سودای تحصیل در دانشگاه، از بجنورد به مشهد آمده بودند. که در این میانه، تنها یکی از آن ها دانشجو نبود.

اوایل دهه ی پنجاه، معصوم خانوم، پس از سال ها زندگی در کوچه ی سعدی بجنورد، به مشهد کوچید و درکوچه ای بن بست، خانه ای را برای خودش تهیه دید و از همان محله ی قدیمی زندگیش، دختران و پسرانی را به عنوان کرایه نشین، میهمان خانه ی خود کرد که هر صبح شتابان به دانشگاه می رفتند و خود در محوطه ی بزرگ حیاط با گل هایش سخن می گفت و با آب پاشی فلزی، شمعدانی هایش را می شست و چشم بر در می دوخت تا دخترکانش از در بیایند و آسوده خاطر به اتاقش برود و در تنهایی همیشگی اش زندگی را ادامه دهد.

 معصوم خانوم، زنی سخت گیر بود و با لهجه ای شیرین سخن می گفت که گویشی به یادگار مانده از کویر تفتیده بود که از سال ها پیشتر با خانواده اش به مشهد کوچیده بودند. بچه ها، کمتر از گذشته اش یاد آور می شدند زیرا می دانستند که انبوهی از غم و اندوه، همه ی خاطرات گذشته ی زندگی با مردی ست که چند صباحی بیشتر در کنارش نماند و به دردی جانکاه او را تنها گذاشت.

هر صبح در هنگامه ی سپیده دم که ازخواب برمیخاست، با آب زلال حوض بزرگ وضو می ساخت و به نماز می ایستاد. از اتاق بیرون می آمد و درها را می کوفت و همه را به نامشان صدا می زد که « آفتاب دمید و کاروانیان رفتند» و تکرار هرروزه ی این بانگ صبحگاهی ، گاه خوشایند بچه هایش نبود و کمتر کسی میل مخالفت با گفته های او را داشت.

پس از نماز، حیاط را آب پاشی می کرد و بوی خوش کاهگل دیوارهای گلی، به هوا پراکنده می شد و یک یک خشت ها را جارو می زد و به اتاقش می رفت و به تماشای دختران و پسرانی می نشست که هرکدام به راهی می رفتند و برایشان در دل دعا می خواند . 

تنها علاقه اش به دنیای بیرون از چاردیواری قدیمی اش ، طی کردن فاصله ی چهارراه لشگر تا حرم امام رضا بود که هرگاه تنهایی اش به دلتنگی هایش می افزود، چادرش را به سر می کشید و قدم زنان روبه سوی حرم می شتافت.

 معصوم خانوم، هرگز طعم مادر شدن را نچشیده بود اما لحظه ای که حس مادرانگی اش برانگیخته می شد، با نگاهش چشم ها را می خواند و احساس بچه ها را نسبت به یکدیگر می فهمید ودر پنهان هشدارشان می داد. در میان همه ی بچه ها، پسرکی نوجوان درگوشه ای تنها، خانه ای داشت با وسایلی اندک که هرصبح به کلاس درس می رفت و درخلوت عصر پاییز و در برگ ریزان درختان بلند قامت حیاط، با معصوم خانوم به گفتگو می نشست. او را به اجبار برای خواندن درس به مشهد فرستاده بودند.

 روزها گذشت و سال 59 با بهار دل انگیزش نمایان شد اما هنوز طعم خوش آن بر دل ها ننشسته بود که دانشگاه ها تعطیل شدند و بچه ها همگی به بجنورد برگشتند. و هریک به دنبال بخت خود رفتند. روزهایی پر از فرصت که همگی سوختند. سال ها بعد با گذشت زمان، بچه های معصوم خانوم هریک سامانی گرفتند و زندگی تازه ای را آغازیدند. 

اما از اینان سه نفرشان در میانه ی راه ، بار زندگی را از دوش برزمین گذاشتند. دانشجوی پزشکی ورودی 56 به ضرب دشنه ی نارفیقی بر زمین افتاد و دو دیگر، با بیماری و مرگی نابهنگام، راهی دیار پس از مرگ شدند.

معصوم خانوم هم درتنهایی و خلوت خودش، با ورود به هفتمین دهه از زندگی اش، پیری را تجربه می کرد که ناگه در غروبی سرد و غمگین، مرگ، او را در ربود و حیاطش با هزاران خاطره ی تلخ و شیرین، پذیرای طلوع سپیده دمانی شد که دیگر صاحب خانه، برای گرفتن وضو بر سر شیر آب کنارحوض حاضر نمی شد. 

کودکانه های ماه رمضان (1351)

"اگر باردیگر درکلاس بخوابی، بیرونت می کنم". این جمله را درحالی از زبان زنده یاد آقای شیرازی شنیدم که گیج خواب بودم و لحظاتی پیش، سر از خوابی عمیق و شیرین برداشته بودم که با گشودن چشمانم، چهره ی مهربان مردی را دیدم که مدتی بود در غیبت خانم مودی، معلم کلاس پنجم ما، در دبستان سنایی شده بود. با نگرانی سعی کردم به خودم بقبولانم که کارم درست نبوده و ترس و شرم از آمدن پدرم به مدرسه ، بیشتر هوشیارم کرد چرا که در آن روزها هر توضیحی را از پدر و مادرها می خواستند و دانش آموزان صاحب هیچ نقشی نبودند. دلیل خواب افتادن در کلاس را نمی توانستم بگویم که معادل محروم شدن از شب های رمضان می شد.

ازخانه ی ما تا حمام سراب (1) که میراثی به یادگار مانده از پدر بزرگ مادری بود، راهی نبود و بیشتر شب ها که پاسی از آن می گذشت با دوستانی از کوچه سعدی به آن جا می رفتیم تا شاهد نواختن طبلی باشیم که حسین خاور(2) با دستانی خسته و لرزان، بر آن می کوفت تا خفتگانی را برای خوردن سحری بیدارکند و پس از استراحتی کوتاه، دوباره با قدرتی بیشتر از قبل، طبل را می نواخت تا همگی متوجه صدای اذان از مسجد ها شوند و ازخوردن و آشامیدن بپرهیزند.

 پس از پایان این نواخت با سابقه ای چندین ساله، به کمک دوستان، طبل را از پشت بام به زمین می آوردیم و با چوبی نازک و درخلوتی، تمرین می کردیم. گاه با رفتن به کوچه ی دروازه قبله (میدان کارگر)  و با تماشای از پشت شیشه های بخارگرفته، گوش به صدای نقالی می دادیم که مشتریان قهوه خانه را محو تماشای خود کرده بود و گاه، پادشاه را می دیدیم که قمر وزیر را فرا می خواند و از جلاد می خواست تا حکمش را اجرا کند و مجرمی را با ترنایی که به لنگ قرمزی پیچیده بودند، مجازات کند.

 یک قدم آنسوتر، درقهوه خانه ای دیگر در همان کوچه، دو گروه به ردیف و با دستانی مشت کرده، مقابل همدیگر نشسته بودند و بازی گل یا پوچ را تا ساعتی مانده به سحر ادامه می دادند. جمعیتی هم بر روی نیمکت ها چشم به این گروه دوخته بودند تا برنده ی این بازی را تشویق کنند و قهوه چی با سینی های پر از چای داغ، به پذیرایی آن ها برود و یا جعبه ای زولبیا را به حساب بازندگان بازی، تعارف کند.

کمی مانده به سحر، فردی که نوازنده ی طبل سحری را همراهی می کرد، در فاصله ی گرم کردن طبل، با دمیدن بر شیپوری کوچک از مقابل حمام سراب تا کوچه های دروازه قبله، درتلاش بود تا صدای موسیقی قطع نشود. باشنیدن صدای موذن از پشت بام مساجد، نواختن موسیقی ماه رمضان هم پایان می یافت و هرصبح با چشمانی خواب آلود و خسته درکلاس درس حاضر می شدیم.

    

1/ گرمابه سراب با سابقه ای نزدیک به 160 سال و قدیمی ترین حمام دربجنورد که از فصل پیش از کاربازایستاد .

2/ حسین خاور، پیرمرد کوتاه قدی بود که او را به نام نیای مادری اش صدا می زدند و با مرگش ، نواخت طبل از پشت بام حمام سراب برای همیشه خاموش شد.

جنگل مه آلود

 

 

غروب پنج شنبه، با عبور از جاده ی پررفت و آمد جنگل گلستان، وارد روستای پر از سکوت دشت (1) شدیم و پس از ساعتی استراحت در منزل دوستی، کمی به نیمه شب مانده بود که راه جنگل را در زیر نور مهتابی ماه تابان پیش گرفتیم. "مقصد دور و ناپیدا" بود و سینه کش کوه با راهی سنگلاخ و غیرقابل عبور، نفس ماشین ها را گرفت که با هل دادن چند باره ی آن ها، راه را کوتاه کردیم.

بارش باران های بهاری، طراوتی دوباره به جنگل بخشیده بود و بوی علف های وحشی، همنوایی می کرد با نغمه خوانی جیرجیرک ها که همگی هم صدا و یک نفس می خواندند و صدای نفس زدن های دوستان کوهنورد با این موسیقی دل انگیز در دل شب همراه شده بود.  نسیم خنکی از جانب کوه خواجه نارنج درحال وزیدن بود که در محلی به نام تپه ی حاج عزت الله، چادرها را برپا کردیم و آتشی گداخته از خشک ترین گیاهان را بر افروختیم که یاد آور شعری قدیمی بود بود

" به نیمه شب ها دارم با یارم پیمان ها

که برفروزم آتش درکوهستان ها.............."

 

نور مهتاب، دره های اطرافمان را روشن کرده بود و صدایی جز وزش بادی ملایم به گوش نمی رسید. ماه با همه ی زیبایی های خیره کننده اش درآسمان می درخشید و ابرهایی خوش نقش، درکنار آن گویی به رقص نشسته بودند.

کسی را قصد همراهی با خواب نبود و همگی گوش به زمزمه ای سپرده بودند که در نیمه شبان رو به طلوع سپیده دم، و در زیر نورملایم شمعی کوچک، یادی از شمس و ملای روم و خیام کرده بود. غزل خوانی، همراه شده بود با عبورآهسته ی ابری انبوه از روی سرهامان که یاد آور شعری از اخوان شد.
" نگه جز پیش پا را دید نتواند"

مه، با غلظتی دو صد چندان، بر فراز سرشاخه های درختان جنگل گذر می کرد و نقش می زد و ما در حیرت زیبایی های آفریده شده از حرکت شتابان و گاه آرام ابرهای تیره و خاکستری، که در گذربودند. هوا رو به روشنی می رفت و آسمان، به دیدار گویی آتشین نشسته بود. آفتاب زردی خود را برروی درختان سبز جنگل عطرآلود نگسترانیده بود که دوستان حفاظت محیط زیست را درکنارخود یافتیم و به گفتگویی جنگلی با آن ها نشستیم که از شکارچیان بی رحم و بی مجوز گلایه مند بودند و از نبود امکانات برای مقابله ی با آنان.

راه را به سوی کوه خواجه نارنج ادامه دادیم و ساعتی بعد به گورستانی رسیدیم که در باور مردمان روستای دشت، قبرستان مسیحیان نام گرفته است و به مدد نبود محافظت های ویژه، سارقان حفارپیشه، همه ی گورها را کاویده و رحمی به نماد های آنان هم نکرده اند. سنگی هایی تراشیده شده و یک دست که بی شباهت به صلیب نیست. افسوس که حتی یکی ازین سنگ ها هم از خشم جاهلان متعصب و سارقان بی خرد در امان نمانده و همه با ضربات دشنه و پتک، خرد شده اند. و استخوان هایی که به دست باد سپرده اند و خشم خود را از حضور انسان هایی دلیر در دل جنگل های انبوه را با نابودی شان بروز داده اند.

 و جای تاسف این که درکمتر جایی به سابقه ی زیستی این اقوام در دل دشت و یا کوه های جنگل گلستان اشاره شده است. تو گویی که باید این داستان زندگی ، هم چون رازی سربه مهر بماند و باد در هجومی ترس آور به گورستان، همه ی آثار، از جمله سردابه ای از جنس آجر پخته را محو کند. فضایی با سقفی قوس دار و یک خروجی که در حال حاضر بر اثر ریزش مسدود است. اما کنجکاوی حفاران، باعث شده تا آن جا را بیابند و به حال خود رها کنند. محیطی از اعماق گذشته ها که رو به ویرانی است.

پس از عبور ازین مکان تاریخی و باسابقه و با حرکت به سمت شمال آن، برفراز پرتگاهی عمیق و وسیع، دمی آسوده خاطر به تماشا نشستیم. جاده ی آسفالته همچون ماری خفته در دل دشت را دیدیم که در پیچ و تاب دل دره ها، خودنمایی می کرد که در نزد دشتی ها به نام سلیمان کشته (2)  معروف شده است. و آثار تخریب دهشتناک سیل سال 79 ، که ازآن بلندی ها جز تاثر و تاسف، حاصلی برای تماشا نمی ماند.

سپاس و قدردانی از دوست ارجمند، آقای مهران زیبایی که برای این سفر دو روزه، زحمات بی شماری را بردوش گرفتند.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

1/  روستای دشت در 110 کیلومتری بجنورد قرار گرفته است و مردمان آن به زبان های ترکی، تاتی و کردی، سخن می گویند. این منطقه ی جنگلی تحت حفاظت، محل زیست پرندگان و حیواناتی از قبیل کبوتر وحشی، کبک، عقاب، شاهین، خرس قهوه ای،گراز و پلنگ است.

2/ اولین پیچ جاده بعد از دوراهی دشت، به سمت جنگل که نام یکی از اهالی روستا را که براثر حادثه ای درهمان محل، فوت شده است، برروی آن گذاشته اند.

شبی در سالوک (91/4/1)

  

در اولین روز از تابستان که خنک ترین روز یک فصل بهاری را تداعی می کرد، به روستای رختیان رسیدیم. رفتار مهرآمیز آقا مختار، قدیمی ترین راننده مینی بوس این منطقه، ما را به محوطه ی زیبای محل زندگیش کشاند که مرکبمان را درسایه سار درختی کهن سال به استراحت گذاشتیم. آفتاب در نبردی بی بدیل با زمین و پس از نورافشانی های بی دریغش در حال پنهان شدن از دیدگان کسانی بود که در آرزوی دمیدن فردایش بودند و در سینه کش رو به قله بودیم که غروب، حضور زیبایش را از پس ابرهای رنگین شده اعلام کرد. بارش باران، کوهستان را بسی لطیف کرده بود و با نفس زدن های مداوم، طراوت و تازگی هوا را بیشتر احساس می کردیم. و شب، با چادری قیرگون که نقشی از ستارگان را با خود داشت، همه جا را فرا گرفت. پیمودنی راهی طولانی در زیر نورکم رنگ ستارگان چشمک زن که بلند ترین نقطه ی پیش رویمان را پیشانی راهمان کرده بودیم. از دور دست، صدای هی هی چوپانان را می شنیدیم که در دل تاریکی، گله ی گوسفندان را مراقبت می کردند و شعله ای از آتش که با پناه بردن به آن می خواستند از سرمای شبانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی ارتفاعات سالوک بگریزند. ابرهای سیاه، ماه را درآغوش خود گرفته بودند و ماه، پنهان از دیده ها، و دیده ها در جستجوی ماه. سمفونی هماهنگ جیرجیرک ها در دل شب، موسیقی دل نوازی برای همراهی با ما بود که با نور چراغی کم سو در جستجوی راه های پر پیچ و خم کوهستان بودیم.

چند گام به نیمه شب مانده بود که به پایِ جان پناه  قله ی سرفراز سالوک رسیدیم و ساعتی بعد، خواب را میهمان پلک چشمانی کردیم که به دنبال خلوتی برای برهم نهاده شدن بودند. سرمای پس از باران، باعث شد تا پیشتر از خروس خوان هرصبح، از جای برخیزیم که با تابش اولین طلیعه ی خورشید به دامن کوهستان، دره های مِه گرفته را در پیش روی خود دیدیم که از سمت قله به پایین در حرکت بودند. صدای دلنشین و جاودانه ی شاملو در گوشم طنین انداز شد.

" بیابان را، سراسر، مه گرفته است

چراغ قریه پنهان است

موجی گرم در خون بیابان است

بیابان، خسته ، لب بسته

نفس بشکسته

در هذیان گرم مه، عرق می‌ریزیدش آهسته از بند........"

هنوز آفتاب سینه اش را درپهنای آسمان راست نکرده بود که راهی دره های سبز و آبشاران زیبای اطراف قله شدیم. بوی خوش علف های صحرایی، همراه بود با جست و خیز بره هایی که در میان علفزار دشتی پهن به دنبال مادران خود بودند. راهمان را از مسیر غربی سالوک پیش گرفتیم و باعبور از بلندی هایی پوشیده از اُرس، به عمق دره هایی رسیدیم که به نام کُن زو kon zo (1) شناخته می شوند. آبی روان از چشمه سارانی که ریشه در دل کوه دارند و از عمیق ترین بخش های یخچال های طبیعی کوه سرازیر می شوند. تنیدگی درختان در دل همدیگر ، چنان خودنمایی می کرد که راه رفتن را دشوار می ساخت و جنگلی وحشی از درختچه هایی زیبا و درختان تنومند ارس که با صعود به بخش های شمالی تر، به انبوهی شان اضافه می شد. درمسیر پیش رویمان که از ضلع شرقی به سمت غرب سالوک راه می برد، به اوبِه ی (2) مَدخان بَی( محمد خان بیگ) رسیدیم. محوطه ای پوشیده از اُرس  و درختان متنوع بی شمار که در میان این انبوهی، سیاه چادرهایی از شهرستان اسفراین برای چَرای دام خود به آن جا کوچیده اند. مردمانی مهربان و با صفا از اهالی روستاهای چهار برج، کلاته خوش و آجِغان ajeghanکه پارس سگ ها، خبر از حضور افراد غریبه را در اوبه می دادند، مردان و زنانی را از چادرها بیرون کشید و ما را مدیون مهربانی خویش نمودند. دعوت برای صرف پیاله ای چای و هرآن چه در سفره ی خود داشتند و نوشیدن آبی از سرچشمه و راه به سوی قرمز چشمه. (3) زردی آفتاب رو به تیرگی می رفت که به جان پناه رسیدیم و را برگشت را به سوی رختیان ادامه دادیم .

1/  کُن زو، نام رودخانه ای در دشت های سالوک که گمان می رود این عبارت برگرفته از کلمه ی " کند زو " یا همان رود آرام باشد.

2/ اوبه،( ترکی)خیمه ای که ترکمنان در زیرآن زندگانی کنند. ( فرهنگ لغت معین . جلد اول. صفحه ی 398)

3/ نام چشمه ای درشمال قله ی سالوک که به دلیل رنگ خاک آن محدوده، به چشمه ی قرمز معروف است.       

    

بهاردربجنورد

                    

فصل ها درگذر روزگار می آیند و می روند اما یادشان درخاطره ی همیشه ی ما باقی ست و بهار، آغازگر زندگی دوباره ی حیات و نوید بخش دوره ای پراز نشاط و زییایی های طبیعت است. اما بهار(1) ، سال ها پیش به بجنورد آمد که نه به اراده ی خودش، بلکه حوادث سیاسی بود که عرصه را برآزادی خواهان تنگ کرده و دست تقدیر و اراده ی مستبدین، آنان را به تبعید می فرستاد. یکی ازاینان، محمدتقی بهاربود که با آمدنش به شهرمان، توانست فضای فرهنگی بجنورد را دچارتحولاتی شگرف کند که اولین ثمرحضورش، شناخت همشهریان ما ازدیدگاه های سیاسی اوبود که ازاین رهگذر و با حمایت افراد فهیم ومیهن پرست، به نمایندگی از مردم بجنورد، در سال 1300 به دوره ی چهارم مجلس شورای ملی راه یافت.

اززندگی سال های تبعید او، اطلاع زیادی در دسترس نیست و فقط به حضور اودرزندان بجنورد اشاره شده است. هرچند که با همه ی محدودیت هایی که برایش ترسیم کرده بودند، افرادی با شوق و علاقه و از سر ارادت، با او در رفت وآمد بودند. تا آن جا که در سروده های خود به چنین بیتی بر می خوریم :

گر به منفی جانب فردوس می رفتم ز طوس

در نظر فردوسم از بجنورد، نیکوتر نبود. (2)

اما سرنوشت افراد تبعیدی دوره ی رضاخان هم شگفتی هایی داشت که می توان از راهیابی بهارِزندانی در بجنورد، به مجلس شورای ملی نام برد و سیاستمداری پرآوازه از تهران که با تبعیدش به منطقه ای دورافتاده، دستارش به عمر او پایان داد و جان به جان آفرین تسلیم کرد. شاید بی جهت نباشد که نام کوچه ی بهار، یادآور روزهایی است که ملک الشعرای بهار درکوچی ناخواسته دراین شهر، منزل کرده بود و ایام را با بجنوردی ها می گذراند. کوچه ای با ساختمانی کهن سال و شیروانی زنگ خورده از گردش سالیانی دورکه اولین مالکش را با نام بهار می شناسیم که بسیاری از جوان های دهه ی سی و چهل، خاطرات بی شماری ازآن در سینه دارند. با حضوردر دبستانی با نام سنایی که دردهه ی چهل از کوچه ی اخوان به کوچه ی  بهار کوچید و شورو شوقی کودکانه، فضای آن محله را فرا گرفت. همسایگی با باغی بزرگ که گاه برای یافتن توپ افتاده مان به آن جا، در را می کوبیدیم و زنی مهربان از پشت در کنار می رفت و درمیان انبوه درختان تنومند و باغچه های سبز، توپ پلاستیکی مدرسه مان را می گشتیم. و هر ظهر با بدرقه ی مردی سپیدموی و جهان دیده، با صف هایی منظم به سوی کوچه ی سعدی و دروازه قبله و پشت کارخانه ی پنبه راه (3) می افتادیم 

1/ محمد تقی بهار ( ملک الشعرای بهار) ( 1265- 1330)                                  

 2/ دوره ی 6 جلدی فرهنگ لغت معین. دکتر محمد معین.تهران. انتشارات امیرکبیر. جلد چهارم. صفحه ی 4402

 3/ اسامی سه محله ای که به هنگام نواخته شدن زنگ تعطیل مدرسه، برای بازگشت به آن جا، صف  می بستیم.

در آغوش سالوک

 

 

 

در کشاکش درخشش ستارگان و وداع تاریکی با زمین و در زیر نور کمرنگ چراغ های روشنایی کم جان خیابان ها، برای پیوستن به دوستانی سحرخیز در روستا، به سمت گریوان راندیم. با گذشتن از دهکده های اِمام وِردی، دَرتوم، قاپاق و علی گُل (1) به آن جا رسیدیم که هنوز مردمانش دل از خوابی بهاری برنداشته بودند. از کوچه های کهن سال و باغ های سرسبز و پرمیوه، گذرکردیم و پای در دل دامنه ی کوه سالوک گذاشتیم و لحظاتی بعد، دوست داران طبیعت را همراهی کردیم که پای در رکاب بودند. برای کوهستان سالوک، پیران محلی از گذشته های بسیار دور، متناسب با شرایط جغرافیایی اش، عنوان های متنوعی انتخاب کرده اند که هر یک از آن ها، هزاران خاطره تلخ و شیرین را در سینه جای داده است.

منطقه ی  سیاه خانه، قَرَه بِرن gharah bern، آق داغ agh dagh و سارِه کَمَر (2) sareh kamar در ضلع شمال شرقی و تَل وِستان talvestan، محل چَرای مشترک احشام گریوان با روستاهای اسفراین و درامتداد آن، دو دره ی آشّاقَه جَرف (ژَرف)  ashshaghah jarf و یوخارِه جَرف (۳)  yokhareh jarf که دشت وسیعی را شامل می شود.

آفتاب سینه کش کوه را بالا می رفت که برای خوردن صبحانه در سایه سار درختچه هایی سبز و در کنار چشمه ای با آبی گوارا به تماشای طبیعت و شگفتی های آن نشستیم. ظهر گذشته بود که به تَرنولی (۴) tarnoli رسیدیم و پس از استراحتی کوتاه، خود را به نوک قله رساندیم. اما باد سالوک همچنان می وزید که چند ساعتی را به گردش در دره های اطراف این کوه سرفراز پرداختیم. اندک زمانی بعد، شب با چادر قیرگونش سایه افکن شده بود که ماه، مجلس آرای زخمه ای شد در زیر نور ستارگان درخشان و چشمک زن. و جوانی که با نوای جان سوزش، دل عاشقان را به سال ها پیش می برد و خاطره بارانشان می کرد. ماه در آسمان می درخشید و دود آتش، هم چون ستونی بلند سر به سوی او می برد. دشت سرشار بود از سکوت و جاودانگی طبیعت زیبا. زمزمه ی همراه با نوای سه تار، فریاد از دل برآمده ی آنانی بود که دم گرفته بودند و استاد بنان و شجریان و قوامی را میهمان شبی تاریک در گرد آتشی از رُستنی های پاک طبیعت کرده بودند. دود و آتش در هم آمیخته شده بودند و نسیم خنک از جانب قله ی سالوک در حال وزیدن بود که صدای جوشش و غلغل کُندِک (۵) kondek درسکوتی دلنشین، مشتاقان نوشیدن چای دود گرفته را به خود می طلبید.
شب از نیمه گذشته بود و آتش گداخته رو به خاموشی و صبحی زیبا در انتظارمان. خوابیدن شبی در سیاه چادر عشایری که همه ی پیرامونش طبیعت بود و صدای گوسفندان و پارس سگ گله که با قدرت، همه جا را نگاه بانی می کرد. دیدار زنی سخت کوش با صورتی سوخته از تابش آفتاب داغ کوه که بنا به سنتی دیرین، نیمی از چهره اش را با روسری اش پوشانده بود. او کمتر سخن می گفت و بیشتر به تنهایی کار می کرد و دیگر زنانی پرتلاش که بدون حضور مردانشان، شب های تنهایی را در کوهستان به صبح می رساندند.

برخاستن زود هنگام صبح، همراه بود با چهچهه ی پرندگان و بلبلان کوهی و آواز برّه هایی که برای نوشیدن آب از چشمه ی خنک تَرنولی از هم پیشی می گرفتند و طلوع آفتاب، خبر از روزی بهاری تر از دیروز را می داد. زن میزبان، در تاریک روشن هوا، خواب را از چشمانش رهانیده و برای چهارده میهمان خود، سفره ای از دسترنج خود با کره و ماست و پنیر و شیر و نان پخته شده درتنور را آراسته بود که حاصل تلاش بی وقفه اش در کوه و سیاه چادر بود. محل چادر، در دامنه ای بالاتر از چشمه بود. با اجاقی ساخته شده از قطعه سنگ های کوهستان که دود را به همه جا می پراکند. پس از طی مسافتی از سمت شمال شرقی قله ی سالوک، پا به دره ی قویِن یولِه (6) ghoyen yole گذاشتیم که آغازین گام دیدار با دره، حضور آبشارانی کوچک و پی در پی و خروشان بود که بسیار دلربایند و آبی خنک که از دل برف های به جا مانده از زمستان و یخچال های طبیعی دشت سرازیر می شود. آن گاه که پای در خنکی آن می گذاری، زمستانی از سال های کودکی را یاد آور می شود که برف و سرمای آن به خاطره ها پیوسته است. پوشش  گیاهی نسبتا مناسب، باعث شد تا طعم رستنی های معطری همچون آنِّخ  annekh و قِلِّه چای ghelleh chay و آق باش (7) agh bash را بچشیم و  بساط چای کندک، دوباره پا بگیرد. سرچشمه ی قویِن یولِه، با دیواره ای سبزتر از همیشه و انواع  روئیدنی های سبز و گل های متنوع که با سماجت تمام، سر از دل سنگ بیرون آورده و برای سیراب شدن از خنکی آب چشمه، زلف افشان کرده بودند. دل کندن از نسیم برخاسته از آبشار سرچشمه ی قویِن یِوله آسان نبود. اما هنوز راهی طولانی در پیش رو داشتیم که به سوی پِی نَلِه دره (8) peynaleh darrah  راه کوتاه کردیم و در مسیر، به یاد کودکی هایمان، از یخچال های طبیعی خفته در شکاف های عمیق دره، برف خوردیم. گذشتن از این دره، به واسطه ی زیبایی خیره کننده اش چندان آسان نبود. دشت، پوشیده از مخمل سبزی بود که نقاش طبیعت، به زیبایی تمام آن را آراسته بود و سکوت، لالایی دل انگیز و آرامش دهنده ای برای برداشتن گام هایی بود که باید به اجبار از آن دل می کندیم و به راه مانده، پای می فشردیم .

هنگامه ی عصر بود که به جان پناه سالوک رسیدیم. ازنوک قله، چشم انداز زیبای روستاهای اطراف، همچون گریوان و رختیان، حصار و نیستانه، (9) زیر پایمان بود. دیدن دره های پوشیده از گُل سنگ، انواع بوته های زیبا و گل های وحشی، دل کندن ازین مناظر را سخت تر می نمود. ساعتی بعد، از مسیر روستای رختیان، به سمت پایین سرازیر شدیم که گاه در کنار چشمه های کوچک با آب های خنک و گوارایشان دمی می ایستادیم و لبان تشنه، سیراب می شدند. عبور از دامنه ی سالوک و از مسیر روستای رختیان به گریوان، همراه با گذشتن از انبوه کشتزارانی بود که  سنبله های گندم سبز گون، ما را در خود پناه می دادند. ستیغ آفتاب درنوک قله ی سالوک به سمت تاریکی می رفت که به گریوان رسیدیم.

--------------------------------------------------------------

پی نوشت: با تشکر و قدردانی از خانواده ی آقای الیاس پهلوان و صفر علی گریوانی، به پاس زحمتی که در این دو روز، برای گروه به جان خریدند.

1/ اسامی روستاهای منشعب از جاده ی اصلی تا گریوان.

2/ سیاه خانه، قَرَه بِرن ( بینی سیاه )، سارِه کَمَر ( کوه زرد )، عنوان هایی از سوی بومیان منطقه.

3/ آشّاقَه جَرف ( ژرف پایین )، یوخارِه جَرف ( ژرف بالا )، نام بخش هایی از پایین دست رشته کوه سالوک.

4/ تَرنولی، نام چشمه و محلی که گله های گوسفند برای نوشیدن آب از آن جا استفاده می کنند.

5/ کُندِک یا کُندیک، ظرفی فلزی شبیه به آفتابه ی لگن، با سابقه ی دیرین سال که از آن در استان های خراسان و گلستان، برای جوشانیدن آب و دم کردن چای استفاده می شود.     

6/ قویِن یولِه ( راه میش ) نام دره ای در سمت شمال شرقی قله ی سالوک.

7/ آنِّخ، قِلِّه چای و آق باش، نام هایی برای رُستنی های معطری که آن ها را دم کرده و گاه با چای می نوشند.

8/ پِی نَلِه ( پونه زار ) تلفظ ترکی پونه با لهجه ی گریوانی. دشتی پهن و وسیع با پوششی از پونه.

9/ روستاهای پایین دست قله ی سالوک از سمت شمال شرقی تا شمال غربی.

  

 

 

 

در راه بش قارداش

آفتاب هنوز از پس کوه های شرق شهرمان بیرون نزده بود که از مسیر دانشگاه آزاد، به سمت کوچه با غ قدیمی بش قارداش پیچیدیم.

 با منظره ای از زمین های کشاورزی که رو به سبزی می رفتند.

و زنانی که از اولین لحظات طلوع سپیده دمان بر سر زمین ها قد خمیده بودند و مشغول کار بر روی کِشته های خویش بودند.

هوای خنک بهاری درحال وزیدن بود و سبزه های خفته درآغوش شب، رو به بیداری بودند و خیسی تنشان را هدیه ی رهروانی می کردند که پای در حریم خلوت آن ها گذاشته بودند.

 مردمان سحرخیز روستاهای خداقلی و الهوردیخان و میرزاحسنلو، به سوی زمین های کشاورزی می شتافتند و چوپانان ، گله های گوسفندرا در همراهی با سگ گله، از مسیر کوچه باغ عبورشان می دادند. گله ای که قافله سالارشان بزغاله ای بود با زنگوله ای آویزان از گردنش که گروهی به دنبال خود داشت.   باغ های سرسبز، با تابش نور طلایی خورشید، تن خود را می تکاندند و علف های باران خورده و مرطوب از شبنم صبح گاهی، بوی خوش برخاسته از وجودشان را رو به هوا می افشاندند که با عبور از لابلای موج کشتزارهایی که در مسیر باد زلف افشان کرده بودند، به کنار رودخانه رسیدیم. رودی پهن  و خروشان از بالادست، که با هیبتی سراسیمه و شتابان، حامل باران هایی بود که شبی پیش خودرا به کوهستان آلاداغ و سالوک میهمان کرده بودند. سیلابی که رخ رود را تیره کرده بود و سر به مزارع پایین دست برداشته بود و آبشاری کوتاه که ازشکافته شدن بندی دیرین سال واز قدرت شکوه مند رود ایجاد شده بود.

صدای دل انگیز و هوش ربای بلبلان کوهی که با هم به نغمه خوانی پرداخته بودند و در هم آوایی و پاسخ گویی از هم پیشی می گرفتند. موسیقی پایان ناپذیر پرندگان بهاری بی وقفه ادامه داشت که کوچه باغ ها و مزارع مخملین و سبز فام را پشت سر گذاشتیم و به بش قارداش پرخاطره رسیدیم. با آتشی گداخته از چوب های ریز میان درختان باغ ها و چای کندیک وبوی معطر دود.

          

  

دبستان سنایی

کودکی بیش نبودم که دراولین روز از ماه مهر با نایلونی در دست که داخلش دفتری شطرنجی و مدادی پرچمی بود، روانه ی دبستان سنایی درکوچه ی اخوان شدم . حیاطی بزرگ که با بالا آمدن کف کوچه، به گودی افتاده بود . هیچ چیز از مدرسه نمی دانستم. همه ی آن چه دیده بودم ، خواندن و نوشتن برادران وخواهرانم درخانه بود که صبح ها زودتراز همه بیدار می شدند و درپناه چراغ نفتی لمپا درس می خواندند.

شور وشوقی  عجیب درحیاط مدرسه بود و مردی کوتاه قد، با کت وشلواری مشکی وکلاه شاپویی  تیره رنگ با چوب نازکی در دست، همه را به صف کرد و از روی دفتر بزرگی که بعد ها به نام دفتر نمره شناختمش، اسامی همه ی بچه های کلاس اولی هارا خواند جز من.

پس از نشستن در کلاس، باز هم اسمی از من برده نشد. حس خوبی نداشتم و با چشمی گریان ظهر به خانه برگشتم. درحالی که یکی دوبچه ی دیگرهم مانند من نشانی در دفتر نمره نداشتند  و همین مرا متعجب کرده بود که برادرم گفت : تو مستمع آزاد هستی! درحالی که هیچ درکی ازاین جمله ی  عربی نداشتم . مادرم هفته ای یک بار، روکش سفید پارچه ای را از روی یقه ی کت حاضری ام جدا می کرد و پس از شستن، دوباره آن را کوک می زد و هرصبحِ شنبه، برای بازدید از یقه ی تمیز و مو و ناخن های کوتاه به صف می ایستادیم که نامرتب بودن، همراه بود با چوب خوردن از روی دست ها که دردش بیشتر از کف دست بود. اما هر روز صبح زود از خواب بر می خاستم و صورتم را از شیر حوض وسط حیاط، آب می زدم و دفتر شطرنجی ام  را به دست می گرفتم و از پی دوستان هم محله ای که همگی از من بزرگ تربودند، به سوی مدرسه می دویدم.

چند ماهی به همان کلاس در کوچه ی اخوان رفتم و در دفتر شطرنجی لوح کشیدم و حروف را تکرار کردم و هرروز تعدادی بیسکویت با نام سیتا به عنوان تغدیه ی رایگان می گرفتم که باپایان یافتن فصل زیبای پاییز و شروع یخبندان های زمستانی، مانع از رفتن من به مدرسه شدند. چون اسمی از من در جایی ثبت نشده بود و من مستمع آزاد بودم که ازسرشوق و علاقه به مدرسه رفتنِ همبازی هایم، می خواستم دانش آموز شوم که نتوانستم. چرا که  به مرز 6 سالگی نرسیده بودم.  اما هنوز هم صدای دل انگیز دخترجوانی که بر پای تخته سیاه با گچ های دست ساز، شکل هایی را برای تمرین و آموختن حروف الفباء برای ما ترسیم می کرد، درگوشم طنین انداز است .

روز معلم هماره گرامی باد

عکس بالا : سال تحصیلی 38-1337 دبستان ابن سینا. گاراژ سبحان زاده. میدان کارگر (معلم، آقای گرمه ای)

عکس پایین : سال تحصیلی 45-1344 دبیرستان دهقان ( دبیر، آقای اصغری )

بجنورد و بهار (صادق ناویافر)

بیر مژده که قش چخده بهار گلده  قار گدّه گنم غنچه له نار گلده

 

bir mozhda ke ghesh chekhde behar ghalde ghar gedde ganam ghonchale nar ghalde

 

یک مژده که زمستان رفت و بهار آمد  برف رفت و بازهم غنچه ی انار آمد

 

قش گدّیو آی چخده، یوخاره ناهید جانه نن جانه قرار گلده

 

ghesh geddeyo ay chekhde ,yokhare  nahid janenan jana gharar ghalde

 

زمستان رفت و ماه دراومد بالا  با آمدن ناهید(1) عزیز جان به آرامش رسید

 

قزلر قوشی و ککلی یو بلبل هوب هوب بیی ینن سرچه و سار گلده

 

ghezlar ghoshi o kakli o bolbol  hub hub be ye nan sarcha o sar galde

 

قزلرقوشی(2) و کبک و بلبل با هدهد ،گنجشک و سار آمد

 

بیر باش ، ورنگ داغه و دشته  دوارلره نن دشته ملار گلده

 

bir bash voreyng dagha o dashta dovar larenan dashte malar galde

 

یک سر بزنید به کوه و دشت  با گوسفندان به دشت ملار (3) آمد

 

شقشقه یه نن سوری و سنبل گل بته و همیشه بهار گلده

 

shaghshaghe yenan surio sonbol gol botta o hamishe bahar galde

 

با شقایق، گل قرمز و سنبل گل محمدی وگل همیشه و بها ر آمد

 

در در که غزال یتشده یولدن  مست الده  شو که بهار گلده

 

Dor dor ke ghazal yeteshde yoldan mast olde shoke bohar galde

 

واستا واستا که غزال رسید از راه / همین که بهار آمد مست شد

 

باغ دولده گنم سبزه و گلدن بلبل چمنه حوار حوار گلده

 

bagh dolde ganam sabza o gol dan bolbol chamana havar havar galde

 

باغ پرشده بازهم از گل و سبزه بلبل به چمن حوار حوار(4) آمد

 

تا ارته یه چن یاتمده گزله  اولدوز بارِده هنز که یار گلده

 

ta erta yachan ytmade gezla olduz barede hanez ke yar galde

 

تا سپیده صبح چشم ها نخوابید هنوز ستاره دیده میشد که یار آمد

 

غم له دوره دن چخدیو گدّه  قوشمه لرنن سازو سه تار گلده

 

Gham la dora dan chekhde gedde ghoshma larnan saz o setar galde

 

دوره غم ها گذشت و رفت  با قوشمه ها ،ساز و سه تار آمد.

 

(1) ناهید در اصل آناهیتا است . که طبق قوانین زبان شناختی (آ) از آن حذف می شود .در زمان هخامنشیان ناهید الهه ی آب بوده است .(خدای آب) بعدا معادل زهره شده است . که در یونانی الهه ی وجاهت است که ونوس می گویند. پس آناهیتا هنوز هم الهه ی آب است .

(2) قزلرقوشی نوعی زاغ رنگارنگ است .

(3) ملار تلفظ ترکی است . مرال ، مارال ، (آهو) مانند قفل را که در ترکی قلف هم می گویند .ملار صرفا جهت ردیف شدن قافیه ذکر شده ست و خوش آهنگیه شعر ذکر شده است .

(4) حوار حوار با (ح) به معنای جواب دادن و پاسخ دادن برای گل و تعجیل است .

---------------------------------------

شعر از دکتر صادق ناویافر(۱۳۱۵) استاد زبان شناسی و مدرس دانشگاه

نوروز آمد

              

                      حلول سال نو رستاخیز طبیعتی ست که ما را به خود می خواند.

       همراهیتان با تولد دوباره ی زمین در آغازی دیگر از سال نو مبارک و روز هاتان پر از شادمانی باد

        عَیدنگِز مُیاری .ایشالله همّیشه طوی دونِه اَنگزدَه اُلسِن .ساغ و سلامت اُلنگز
                                                                                           aydengez mobaray . ishalla
                                               hammisha toy done angenzda olsen .sagho salamat olange

چهارشنبه سوری دربجنورد

ایران سرزمین آریایی، با قدمتی چند هزارساله، در سینه ی پررمزو راز خود، خاطراتی بس بی شمار ازاقوامی دارد که آئین هایی متفاوت از هم، درکنار یکدیگر زیسته اند و گاه باورهایی که فلات ایران را به تبعیت از اجرای آن فرا می خواند. آن هنگام که برای رفع گرفتگی خورشید و ماه ، بر طبل ها می کوفتند وآئینی را برای پاس داشت هر روز و هرهفته ی آن برپا می کردند. انسان هایی سخت کوش که طبیعت، چونان مادری آن هارا درآغوش خود پناه داده بودو هرشب و روز برای ادامه ی حیات و نوربخشیدن به محیط زندگی، آتش بر می افروختند. و این گونه بو د که تقدس زنده نگاه داشتن آتش ، بخشی از آیینی  شد که قومی با آن هزاران سال، زندگی خود را گرما بخشید.

درشهرمان بجنورد، ترک زبان ها هم آخرین چهارشنبه ی سال را با نام کهن آن ، چهارشنبه سوری می شناسند. باوری خردمندانه از سوی مادر بزرگ ها و پدربزرگ ها که معتقد بودند این شب راباید به دور از کلام بد و سخن چینی و نکوهش دیگران به صبح رساندو هرآینه احساسشان این بود زن جوانی که آرزوی مادر شدن در دل را دارد، به امید شنیدن کلامی از مهرو شادمانی ، پشت دراتاق و یا دیوار اجاق به گوش نشسته است و آرزوهایش را به زبان می آورد. درهنگامه ی غروب آفتاب، مادران ، دخترکانی کوچک و پسر بچه هایی را با چادرهایی که سرورویشان را پوشانده بودند، روانه ی کوفتن در خانه ی همسایه ها می کردند. با ملاقه ای مسین که با جمعیتی چند نفره، درهای چوبی را با آن به صدا درمی آوردند و صاحب خانه را برای گرفتن هدیه ای از او، پای در می خواندند. مادران مهربان، با انبوهی از بچه ها مواجه می شدند که هریک گوشه ی چادر و دامن خودرا به سویشان گرفته بودند تا نخود وکشمش و سنجد وگردو آبنبات و سکه ای کوچک  هدیه بگیرند. این رفتار، پربود از خنده ی شادمانه ی کودکان برای تقسیم هرآن چه که تا انتهای شب ، با خواندن آوازهای کودکانه به دست آورده بودند. وآتشی که ازدرختان خشکیده ی در زمستان و لوازمی که دیگر دردی را دوا نمی کرد، درکوی و محله زبانه می کشید و کوچک وبزرگ را به پریدن از روی خویش دعوت می کرد.

چِلَّه چِخدِه بُهارگَلدِه( چله رفت ، بهار آمد) chella chekhde bohar galde

را می خواندند و با شادمانگی فریاد می زدند. لهیب آتش فروننشسته بود که گِرد پدرها حلقه می زدند و کوزه ای سفالین را برای شکستنش بدرقه می کردند.چند دانه ی گندم، جو، برنج و مقداری نمک را با آرزوی فراوانی شان در سال نو، همراه با آب دهان خود، داخلش می انداختند و بر پشت بامی که براثر وزش بادهای بهاری، روبه سبزی می رفت، پا می گذاشتند و درهیاهوی کودکانی سرخوش و نیک اندیش، کوزه رابرروی سنگفرش کوچه رها می کردند. 

روز جهانی زبان مادری

( دوم اسفند، روز جهانی زبان مادری بر همه ی دوست داران ادب و فرهنگ فولکلور، مبارک باد ) زبان مادری براساس پژوهش های چندین ساله ی افرادی که به زبان مادری علاقمندند، پیشینه ای خاص برای پیدایی اولین زبان مادری یافت نشده است.چرا که گستردگی زیستی برای انسان ها درهمه ی نقاط کره ی زمین وجود داشته است. به همین سبب، صدها هزار لهجه و گویش، به زبان های متفاوت از هم، طی سالیانی دراز پدید آمده اند که برخی به مرور زمان وبه دلایل مختلفی، به خاموشی گرائیده اند. اما همه ی این کلمات آهنگین، راه به سویی دارند که از چشمه ی جوشانی برمی خیزند و زبان مادری، عنوان بی بدیلی برای همه ی قرن هایی ست که کودکان با چشم دوختن به لبان پر از خنده ی مادران و چشمان اشک آلودشان، رمزآلودگی زبان مادری را آموختند که هزاران سال به طول انجامید تا واژگان متولد شدند وشاید تولد واژه، همراه بود با دل سروده های مادرانی که لالایی را شکوفا کردند وهریک درنقطه ای دور از مادری دیگر، درگوش کودکشان، لالایی را زمزمه کردند و زبان مادری، چونان درختی پهن برگ، ریشه دوانید و سایه اش را به هم ی عالم گسترانید. زبان ها با توجه به موقعیت جغرافیایی و زیستی شکل گرفته اند و هرگز نمی توان تاثیر محیط را بر چگونگی پیدایش و نوع بیان واژه ها انکارکرد. هرچند که پیشرفت انسان پس ازترک کردن زندگی بر روی درخت ها و غارنشینی و سکنی گزیدن دردشت و صحرا، بی تاثیر بر روی نابودی آن نبوده است، اما می توان هم چنان برای حفظ و نگهداری زبان مادری کوشید.

بجنوردان چهارساله شد

انگارهمین دیروز بود که اولین نوشته ام را برای شما گذاشتم. بااین انگیزه که بیشتر از بجنورد و برای بجنورد بنویسم و کمتر به دیگر مقولات بپردازیم. از فولکلور عامیانه و آداب و رسوم و باورهای مردمان این دیار و نقل خاطرات گذشته ها از زبان سینه ی پرمهر بزرگانی که آفتابشان بر لب بام است.

شاید این مثال در این جا صادق باشد که" هرسال دریغ از پارسال" وقتی روزنامه ای پرتیراژ با سابقه ای 70 ساله از چاپ چند سطر تقریبا خنثی، برای خوشایند برخی از چاپ آن خودداری می کند و بقیه را هم سلیقه ای ویرایش! می کند، دیگر انگیزه ای برای نوشتن در وبلاگ نمی ماند. چرا که ظاهرا هرحرفی هم خریدار ندارد.

 

خیابان نادربجنورد و دغدغه ی رهگذران (روزنامه ی خراسات ویژه نامه ۱/۱۱/۹۰)

بی شک اکثر شهروندان بجنوردی، خاطراتی بی شمارو فراموش ناشدنی از خیابان فردوسی و سپیدارهای بلند و تنومند باغ منطقه و توتستان های روستای حصار شیر علی و باغ های خیابان امیریه، ژاله و نادر دارند که اینک تقریبا هیچ اثری ازآنان به جا نمانده است. که دراین میان، خیابان نادر به دلیل وسعت وپهنایی که دارد، درفصل برگ ریزان و زمستان های سرد و یخبندان های چند دهه پیش، تصاویر بسیار زیبایی را درذهن همه به یادگار گذاشته است.
هم چنان که روان بودن جویباری پهن درپیاده رو، از ویژگی های خاص این خیابان بود که متولیان مبلمان شهری و زیبا سازی، دراقدامی غیر منتظره، اقدام به پوشانیدن جوی های این خیابان نموده اند که بر هررهگذری، خالی از حیرت و تعجب نیست. چرا که هرگز بوی نامطبوعی، مشام عابران را نیازرده بود که بخواهیم زیبایی را ازاین خیابان وچشم رهگذران بگیریم. آن هم در شرایطی که سازمان شهرداری ها، با انبوهی از مشکلات درامر تعریض ورودی کوچه ها به خیابان مواجه است. زیرا می شد که با صرفه جویی چند میلیون تومانی پوشش نهردر خیابان نادر، ورودی های یکی دو کوچه از خیابان های شهید بهشتی و طالقانی و امام خمینی شرقی را اصلاح نمود.
با اطمینان می توان گفت که کمتر کسی از ساکنین خیابان نادر با پوشانیدن روی جویبار ها موافق بوده است. هر چند که قبل از آن، با نصب سنگ ساختمانی کنار جوی آب، که بیشتر برای زیباسازی بوده، عملا مانع از رسیدن آب حاصل از بارش باران به درخت ها و شمشادها شده اند. پوشاندن جوی آب ها در این خیابان، بی شباهت به داستان گم کردن سوزن در خانه ی تاریک نیست که صاحبش آن را در روشنایی کوچه می جست. درحالی که همه می دانیم، اولویت پوشاندن جوی آب با خیابان های چمران، امام خمینی و شهید بهشتی است.آن هم نه به بد سلیقه گی معماری در خیابان شریعتی.

اعضای محترم شورای اسلامی شهرمان، به این سوال پاسخ دهند که تا چه اندازه در تصمیم گیری های این چنینی درمجموعه ی شهرداری ها سهیمند؟ چرا که انتظارشهروندان، کمی فراتراز نظارت و رتق وفتق امورجاری در شهرداری می باشد هرچند که خواسته ی نابجایی هم نبوده و نیست. زیرا طی سال های اخیر، هرآن چه درسطح شهر، فارغ از اصلاح چند میدان و چهارراه انجام شده، بقیه ی بودجه، صرف رنگ آمیزی جدول ها و تزئینات میدان ها شده است.در حالی که هم چنان رهگذران از میدان کارگر دروزهای بارانی، برای رسیدن به آن سوی خیابان، باید پاچه های شلوارخودرا بالا زده و دل را به آب بزنند و ازآن بگذرند!

گوش اگر گوش تو و ناله اگر ناله ی من

                                             آن چه البته به جایی نرسد فریاد است

تابستان و پاییز شهرمان بجنورد

تابستان وپاییز شهرمان بجنورد( روزنامه خراسان شمالی 19\09\90)

درمیانه ی گرمای مردادی تابستان که  اداره ها و ستاد مردمی توسعه ی استان، برای بزرگداشت تاسیس استان خودرا آماده می کردند، ماه رمضان از راه رسید و همچون سال های گذشته، ساعات خدمات رسانی به مردم هم اندکی تغییر یافت.

بارزترین این مثال، بانک های ملی وصادرات و سپه بودند که ساعت پایانی شان برای مشتریان به ترتیب 13، 14و 15 بود که این ناهماهنگی به طنزی تلخ شباهت پیدا کرده بود و هیچ مسئولی هم پاسخ گوی هدر رفت وقت مشتریان به جهت سرگردان شدن بین بانک ها نبود.

گرچه ممکن است درماه رمضان، بسیاری از شهروندان بجنوردی به بانکی مراجعه نکرده باشند. اما ازین معضل پنهان هم نمی توان گذشت که امسال برای نخستین بار به هنگام لحظه‌ی افطار، مناطقی از شهرقطره ای آب آشامیدنی نداشتند که گاه این بی آبی تا سحر گاه هم ادامه می یافت. هرچند که پایین بودن فشارآب دربرخی محلات حاشیه ای، سوژه ی تازه ای نیست، اما این بار کمبود ونبود آب، به کوچه های خیابان 17 شهریورجنوبی و کوچه ی سیدی هم تحمیل شد که پاسخ مسئولین مربوطه، جز دعوت به صبوری راه حل دیگری نبود. ناگفته نماند که در محلات حاشیه ای، معضل کمبود آب آشامیدنی را با تانکرهای فضای سبز شهرداری حل کردند!

آمد و شدهای شهروندان بجنوردی درساعات پس ازافطارهم درسطح شهر به واسطه ی کمرنگ بودن حضور نیروهای اداره ی راهنمایی ورانندگی برسرچهارراه ها و چشمک زدن چراغ های راهنمایی هم به مشکل ترافیک دامن میزد. چرا که هنوز رانندگانی وجود دارند که به ثانیه های طراحی شده برای گذراز تقاطع اعتنایی نمی کنند، چه رسد به این که چراغی و ماموری هم وجود نداشته باشد. ازاجرای قانون هم توسط مجریان نمی توان گذشت که گاه درخلوت بامدادان، رانندگان خسته وخواب آلود به خاطر استفاده نکردن از کمربند ایمنی جریمه می شوند و داستان تکراری متوقف کردن راکبان متخلف موتور سیکلت که انرژی بسیاری را با تعداد بی شماری نیرو به خود اختصاص داده است که این رفتارجز یک دور تسلسل بیش نیست. درحالی که درهمان لحظات اعمال قانون؛ تقاطع های بسیاری از وجود ضابطین قانون بی بهره اند.

از کمبود گازمایع هم نمی‌توان چشم پوشیدکه صاحبان واحدهای مصرف کننده ی صنعتی وساکنین روستاهای محروم از شبکه‌ی گازرسانی را به شدت آزار می دهد وگاه مجبورند برای برای تهیه ی یک عدد سیلندر گاز، مایع از فروشندگان غیررسمی این محصول، بیش از دو برابر نرخ رسمی آن را هم بپردازند و این عدم اطمینان از تهیه‌ی دوباره ی این گاز؛ مدت هاست که ذهن مصرف کنندکان را به خود مشغول کرده است. و نصب کنتوربرق یک روزه که به چند ساعت تقلیل یافت و اینک به افسانه ها پیوسته و باید پس از آماده شدن یک سازه، مدت های مدیدی را به انتظار رسیدن نوبت نصب نشست.

اصلاح معابر هم همچنان ازسوی اداره های متولی پی گیری می شود. که چشم نوازترین آن ها، وسعت بخشیدن به میدان ورودی شهر از مشهد است که کبوتران سپید بال، خودرا از منظردیدگان عابران زدوده و به شهربازی پرکشیده اند! و اصلاحی چند باره برای میدان های شهرکه باید به انتظار پایان آن بنشینیم.

متولیان مبلمان شهری هم به قوت خویش مشغول سامان دهی مناطق شهری هستند. پس از جدول گذاری چندین ماهه درخیابان شریعتی جنوبی، اینک نوبت خیابان قیام و فردوسی است. به امید آن که سالی بعد شاهد برچیده شدن بلوک های وارداتی نوبنیاد به جهت پوشانیدن جوی های آب آن خیابان ها نباشیم! و میدان دفاع مقدس که پس از انتقال دادن پیکره ی آن؛ کاج بارانش کردند که پس از کوته زمانی، آن ها را هم چیدند و بردند درحالی کمترین سلیقه ای درتزئین میدان به کارنرفته بود. هرچند که این کاشت و برداشت بیهوده هم بی هزینه نبوده و نیست.

بالاخره بعد ازتصادم اتومبیل های بی شماری در مسیر دانشگاه آزاد اسلامی، طلسم جاده شکست و پس از کشمکش های فراوان بین اداره های متولی شهر و صاحبان اراضی به نتیجه رسید و باید بدان امید نشست که پس از اندی سال، در راهی درست به دانشگاه رسید.

ازشایع ترین تضییع حقوق شهروندی می توان به وضعیت خیابان 17 شهریور جنوبی اشاره کرد که همه ی سرویس های  انتقال دانشجویان دانشگاه ها، ازآن جا عبورمی کنند. آن هم در حالی که درشلوغترین ساعات تردد، یکی دو کامیون و تریلر در حال پیاده کردن انواع مصالح ساختمانی ولوازم هستند. معضلی که تا امروز خود را به همه تحمیل کرده است. توگویی این که ستادی به نام مبارزه با سد معبر از ابتدا وجود نداشته است. هرچند که این ستاد عموما در حال مبارزه با پارچه نوشته هایی ست که بدون مجوز از جایی آویزان شده اند.

درمیانه ی تحولات فرهنگی به وجود آمده از  اثرات مستقل استان شدن، با پدید ه ی تازه ای روبرو شده ایم که همانا بدعت و نوآوری مدیران فرهنگی سازمان صدا وسیمای مرکزاستانی است که شاید تعبیر جایگزینی فرهنگی،  چندان دوراز ذهن نباشد. چرا که مجریان و گویندگان این دستگاه فرهنگی، دیرزمانی ست بدون توجه به گذشته و پیشینه ی تاریخی این سرزمین؛ اسامی مکان ها و روستاها را  عموما به اشتباه تلفظ و تکرار می کنند که تازه ترین آن ها کلمه ی بجنورد است  و گاه برای دفاع از کرده ی خویش ، به  استدلالی هایی از تهران بسنده می کنند که با هیچ منطقی سازگار نیست.

دراین میانه هم اداره ی کل ارشاد اسلامی  از پا ننشسته و با جدیت مجوز کتاب هایی را صادر می کند که بدون ویرایش روانه ی بازار می شوند تا خوانندگان هم در حین خواندن، دل مشغولی برای خود داشته باشند و پژوهش هایی ادبی با نگاهی یک سویه و بدون اعتنا به منابع غنی پیشینیان از منظر نویسنده و محقق آن که درنوع خود شاید در سطح کشور بی نظیر باشد. درحالی که غنای فرهنگی یک منطقه ویا یک استان، تعداد و آمار نشر آن نمی تواند باشد. بلکه انتظار همگان براین است که هراثر چاپ شده به کاری ماندگار و قابل تامل بدل شود.

همزمان با برگزاری اجلاس اکو در بجنورد، بش قارداش و مبلمان شهری هم ازین رهگذر بی نصیب نماندندو 4 عدد قوی سفید غمگین هم به میدان فردوسی اضافه شد و گلدان های تزئینی وارونه هم با عمری چند ماهه از سطح شهر برچیده شدند.

اداره ی پست هم برای ارائه ی بهتر خدمات خود به شهروندان، پیمانکاری را با این عنوان برای نصب صندوق پستی به در خانه ها روانه کرده است که : اگر صندوق را نخواهید درآینده، اداره راساً و با بهایی بالاتر نصب خواهد کرد!! درحالی که پس ازاین نصب تحمیلی، بازهم فیش ها پهن سنگفرش حیاط ها می شوند.

حدیث غمگنانه ی معصوم زاده ی شهرمان که از دردهای ناگفته است. هرچند وصفش دراین مقال نمی گنجد. هرپنج شنبه که انبوهی از شهروندان برای زیارت اهل قبور خود بدان جا می روند، به خاطر بی نظمی و نبود مدیریت در آن حوالی، با روحی زخم خورده ازین سوء مدیریت ، سربه سوی خانه بر می دارند.چرا که تا امروز درمرکز استان خراسان شمالی، محلی برای سامان اتومبیل های حامل عزاداران در نظر گرفته نشده است. صدای بلند مداحان در هنگام برگزاری درهم تنیده می شود و درحالی که استفاده از میکروفن شاید لزومی نداشته باشد.

                               

 

 

توپنگ ایاغه (پای توپ) Topeng ayagheh

محله ای با قدمت بسیار در ضلع شمالی شهر که از دیرباز به واسطه ی حضور مردمانش، سینه ای پراز تاریخ را با خود دارد. از لشکر کشی مهاجمین کشور همسایه ی شمالی مان درعهد قاجار، تا شهریور 1320 که این رفتار، بخشی از خاطرات فراموش ناشدنی زنان ومردان کهن سال بجنوردی است. وجود ارگ حکومتی سردار مفخم  حاکم بجنورد و چند بنای بزرگ دیگر، همه و همه از جمله عواملی بودند که شهر قدیم در قسمت شمالی شکل بگیرد و دروازه گرگان در چند قدمی پای توپ، پذیرای کاروانیانی خسته از رنج سفرهای پرمخاطره باشد که از گرگان به بجنورد وارد می شدند. تپه هاو بلندی هایی که با ورود سال نو، پرمی شد از انبوه جمعیتی که برای پایکوبی وشادمانی به سبزه زارهای آن حوالی می رفتند. درحالی که برج دیده بانی منظر، همچون سروی بلند قامت درچهارراه شهرداری فعلی خود نمایی می کرد.کمی آن سوتر، درامتداد سایه ی سنگین برج، توپی آهنین، فرسوده از تعقیب و گریزهای میدان جنگ، سر بر آستانه ی تپه ای سرسبز گذاشته بود و به خدمت مردمی درآمده بود که سال هایی طولانی در ماه رمضان، با خیالی آسوده سربر بالین می گذاشتندو با شکافتن آسمان که صفیر صدای  گلوله ای از جنس باروت بود، برای مراسم سحری خواب را وداع می گفتند و با کوبش دل انگیز طبل حسین خاور، دست از خوردن غذا می کشیدند.

نواخت دومین گلوله از گلوی توپ فلزی، نوید اذان مغرب را می داد تا مومنین روزه دار را به پای سفره ی افطار بکشاند. طنینی موج دار که گاه کودکان در گهواره را بی خواب می کرد و صدایی پرازهیبت، که اهالی روستای ملکش هم میهمان آن می شدند. توپچی ها همچون نوازندگان طبل ماه رمضان، هرگز دستمزدی دریافت نمی کردند وبه لبخند پراز رضایت همشهریان خود راضی بودند. شب زنده دارانی که بی ترس از سرماهای سخت زمستانی، درکنار توپ می ایستادندو با گرم کردن پوست طبل با هرم آتشی گداخته با هیزم، دلخوش به هنرنمایی خود بودند.هرچند که درهیچ جای این دیار، نامی ازاینان به یادگار برده نشده است.

پای توپ، درگذشته های نه چندان دور،کانون دادو ستد وگاه معاملات پایاپای بین شهروندان بجنوردی و کسانی بود که از روستا های دورو نزدیک، کالای خود را برای عرضه و فروش به آن حوالی می آوردند. و سبزه میدان با داشتن چند کاروانسرا درآن محدوده، به مرکزی برای تجارت کالا تبدیل شده بود. بودن ترازویی بزرگ دراین محله، عاملی بود بود برای همه ی صاحبان مال که جهت وزن کردن و به امانت گذاشتن آن، به این سمت شهر بیایند. سال ها گذشت تا بعد ها، به منظور توسعه ی شهر، کاروان سرای سردار، به دستورش ساخته شد. وجود قهوه خانه ای نسبتا بزرگ و شلوغ، با برگزاری آیین هایی همچون شاهنامه خوانی درطول سال و بازی پادشاه وزیردر ماه رمضان، رونق بخش فضای فرهنگی بازار و کسب می شد. فضای سبزه میدان، یاد آور صدای نقالانی ست که بی هیچ چشمداشتی به دست این وآن، مرزایران و توران را در می نوردیدند و مشتریان قهوه خانه ها را برموج خیال می نشاندند وبه اشارت دست های خود، در مقابل چشمان بهت زده ی آنان، صحنه آرایی می کردند. و طنین صدای  پتک های آهنگری بر دل آهن گداخته که مدام نواخته می شد، نوازشگر گوش رهگذرانی بود که هرروز از مقابل انبوه مغازه های آهنگری و نعل بندی و مسگری می گذشتند، تا به مقصد خود می رسیدند.

صدرآباد*    sadr abad

نام باغی که از گذشته های دور، متعلق به صدر بی بی ، خواهر سردار مفخم بجنوردی بوده است. شهرت این باغ به واسطه ی  چشمه ای ست که از درون آن می جوشید. پس از مرگ مرحومه صدر بی بی ، این باغ پردرخت با سپیدارهای سربه فلک کشیده؛ همچنان مورد استفاده ی عموم شهروندان بجنوردی قرار می گرفت.

از جمله برای شستن لباس و فرش که به آن جا می رفتند و مادران سخت کوش آن روزگاران، با جوشاندن کمی آب توسط هیزم، از بام تا شام  لباس می شستند و کودکان هم دراین کارسخت وطاقت فرسا، گوشه ای ازین مسئولیت را به دوش می گرفتند.

درپایین دست این چشمه ، به مدد فوران آبی پرخروش، سنگ آسیابی سنگین می چرخید وکیسه های پرازگندم را به آرد تبدیل می کرد و آسیابانی پیر، خسته از کارهمه ی سالیان عمرش، در سایه سارچنارانی کهن می آرمید و درخلوت صبح گاهی هرروزه، با آهنگ چرخیدن سنگ های آسیاب، همتی دوباره را برای کارکردن به پیش می گرفت

چشمه ی صدرآباد به لحاظ بالاتر قرار گرفتن نسبت به محلات مسکونی؛ سالم ترین و زلال ترین آب ها را داشت و اهالی دروازه قبله تا میدان شهید و اطراف آن، برای آوردن آب آشامیدنی و دیگر مصارف ، به آن جا می رفنتند. عصرگاهان دخترکان بی شماری برای برداشتن آب از چشمه ی کناری باغ که پس از طی چند پله ی خشتی ، به آب می رسیدند، کوزه را بردوش گذاشته و راه خانه را در پیش می گرفتند وازهمین باغ دلگشا بود که بعضی، عروس آینده شان را ازبین دختران مسئولیت پذیروخانه دار انتخاب می کردند.

تا اواخر دهه ی سی و اوایل دهه ی چهل که اکثرخانواده ها ازاسب و الاغ برای کارهای روزمره و حمل بار استفاده می کردند، درهر غروب، پسران نوجوان با پای پیاده و گاه سواره از کوچه باغ ها و دیگرمحلات به سمت چشمه می راندند تا چارپایان هم پس از طی یک روزهمراهی با صاحبان خود، درآرامش به نوشیدن آبی گوارا بپردازند وازعلف های پرطراوت کنار باغ صدرآباد و چشمه ی جوشنده ی آن استفاده کنند. یکی ازراه های ورودی به باغ، از کوچه ی سیدی** بعد از چهارراه باسکول بود که ازمیان انبوهی از بوته هاو پیچک های وحشی و درختان سربه فلک کشیده می گذشتی و پس ازعبور از باغ های مقدادیان وجزایری و عطاران***؛ به مظهر قنات ویا دهانه ی کاریز می رسیدی که اینک هیچ اثری از آن نمانده است. آخرین رد پای چشمه هم که همیشه مورد استفاده قرار می گرفت، درانتهای خیابان منبع آب بود که به بهانه ی به سازی آب های سطحی وروان ؛ رویش را سنگی گذاشتند ورهروان آن حوالی را از صدای پای آب چشمه ای گوارا هم محروم کردند.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------

   *   محله ای درحد فاصل انتهای کوچه ی سیدی و خیابان منبع آب.

**    کوچه ی سیدی، اینک به خیابان نواب صفوی تغییرنام یافته است .

 *** نام مالکین باغ ها که فقط قطعه ی کوچکی از باغ جزایری به جا مانده وبقیه به آپارتمان تبدیل

        شده است.

پاییز در شهرمان

پاییز آمده است، با انبوهی از رنگ های مخملین، از پس بدرقه ی تابستان و تموز رمیدن ها و از تبِ سوزان آن. وزشِ خنکای صبحگاهی در اولین طلیعه ی سپیده مان. آفتابی روح بخش همراه با درخشش دُرفشان انوار طلایی خورشید. فصل شکفتن و شکوفایی رنگ های لطیفی که شگفتی انسان را موجب می شود. آن گاه که طیفی از ناب ترین جلوه های طبیعت پاییزی جلوه گر می شود وجنگل که آیینه ی تمام نمای زیبایی هاست، انسان را مبهوت شکوه خویش می سازد. چشم نواز و جان فزا، « تا به فرّاشِ باد صبا بگوید که فرش زمردین بگستراند»(1) و نقاش طبیعت جامه ی الوان را بر تن حیات نباتات تازه کند.

فزونی موج در موج زیباترین نقش ها در دامن طبیعت، « از سبزینه ی سبزترین گیاه سرسبز»(2) . و زمستان نفس زنان و خسته از راه می رسد تا درختان را با تن پوشی از برف و یخ میهمان روزگاران خود کند. روز هایی که درختان ایستاده می میرند. روز هایی که «سبزه می پژمرد از بی آبی، سبزه یخ می زند از سردی دی»(3) تا رویش دوباره ی گل و سبزه و درخت وجنگل. تا نوروز، روزی نو و تا شنیدن آوای  دلنشین هَزاران و بلبلان کوهی.

پاییز آمده است . . .

--------------------------------------------

1/ « دو منظومه» حمید مصدق

2/ سعدی

3/ « دو منظومه» حمید مصدق